PvCF

logo PvCF

Clonezilla

freeware back-up van harde schijf
Een back-up van je systeem, de harde schijf waar Windows op staat, is best handig. Als je systeem crasht is het terugzetten van back-up de snelste manier om weer verder te kunnen gaan.
Uiteraard heb ik een voorkeur voor een (simpel) Linux freeware programma, Clonezilla. Het is een simpel programma dat zijn werk gewoon goed doet, maar … Het kan zijn dat het de bediening voor de gemiddelde Windowsgebruiker enigszins onwennig is.
Daarom ga ik een keer door het hele proces van downloaden tot en met het maken van een image. De prijs kan het probleem niet zijn, ik gebruik uitsluitend (gratis) freeware programma's.

Downloaden

De distributie download je van http://clonezilla.org. Ik heb de stable versie gedownload, in de amd64 architectuur en bestandstype .iso.
Vergeet niet ook de checksum te downloaden en de hashwaarde van het gedownloade bestand te controleren. Zelf gebruik ik daar md5sums van http://www.pc-tools.net voor, een simpel doeltreffend dosprogrammatje.

Clonezilla 1
Clonezilla, een kleine Linuxdistributie, alleen gericht op het maken van een back-up van een harde schijf partitie
Clonezilla 2
Als je Clonezilla download kies je de stabiele versie in de amd64 architectuur en het bestandstype iso. Sla het bestand op.

USB stick maken

De Clonezilla iso moet op een medium worden gezet. Dat kan zowel een cd-rom zijn als een USB-stick, ik ga er anno 2016 van uit dat iedereen een USB stick gebruikt.
Mijn favoriete programma om een USB-stick te maken is de Universal-USB-Installer. Download de laatste versie van http://www.pendrivelinux.com. Eerste stap is ook hier de md5 hashwaarde te controleren met md5sums.

Clonezilla 3
Met de Universal USB Installer maak je van een USB-stick een opstartbaar medium

Steek eerst een USB-stick in de computer. De grootte mag beperkt blijven tot 256 MB, groter mag. De stick wordt tijdens het installeren gewist, neem dus een lege stick.
Start het programma op. Ga twee keer akkoord, met de User Account Control en met de licentie overeenkomst.
Kies achtereenvolgens de distributie, Clonezilla, het iso bestand, de zojuist gedownloade Clonezilla iso, en de USB-stick, in mijn situatie E:\. Kies voor het formatteren van de stick en klik op Create.
Na enige tijd krijg je de melding dat de stick klaar is. Je kunt vervolgens de computer opstarten vanaf de stick.

Clonezilla 4
De Universal USB Installer wijst zich vanzelf. Sluit wel een USB stick aan voor je het programma opstart.

Clonezilla opstarten

Als je je computer opstart is het zaak dat deze start vanaf de Clonezilla usb-stick (of cd). Hoe dat verschilt per computer, vaak gaat het met een toets als F2, F8, F11 of F12, maar het kan ook een andere toets zijn. Als je er niet uitkomt kun je eventueel in je handleiding of op de website van de fabrikant kijken.
Clonezilla biedt een aantal opstartmogelijkheden, afhankelijk van de hardware waarvan het wordt opgestart. De mogelijkheden verschillen in resolutie van het beeldscherm (pas die aan bij het scherm dat je hebt) en eventueel om het programma helemaal in het geheugen te laden. Kan handig zijn als je de USB-poort nodig hebt voor een externe harde schijf.

Clonezilla 5
Het Clonezilla opstartscherm. Het aantal opstartmogelijkheden hang af van de gevonden hardware.

Opstart opties

Clonezilla begint met het bieden van een keuze in talen. Nederlands behoort niet tot de mogelijkheden, Engels en Duits wel. Ik kies voor Engels.
Volgend beslismoment is de keymap, de layout van het toetsenbord. Als je Engels kiest hoef je hier niets in te stellen (Don't touch keymap), als je voor Duits kiest is het handig op zoek te gaan naar de US Engels Internationale layout, dan komt de toetsopdruk overeen met de letters die op het beeldscherm verschijnen.
Start vervolgens Clonezilla met de keuze Start_Clonezilla Start Clonezilla. Denk niet dat ik hier wartaal uitsla.

Clonezilla 6
Als je voor de Engelse taal kiest hoef je de keymap niet aan te passen

Clonezilla starten

Clonezilla is een menugestuurd programma. Je moet een aantal menuutjes doorlopen en daar keuzes in maken. Eigen invoer is zelden gevraagd. Ik zal de menu's voor een eenvoudige back-up doorlopen.
Clonezilla biedt de mogelijkheid om een image te maken, een groot bestand waar alle data die op een harde schijf staat inzit, of rechtstreeks een kopie van de harde schijf naar een andere harde schijf, die natuurlijk wel minstens net zo groot moet zijn. In het kader van een back-up is een image het handigst.
Volgende vraag is waar het image gemaakt moet worden. Je kunt simpelweg een USB schijf aan de computer hangen, maar er is een scala aan mogelijkheden, inclusief opslag op netwerk of internet. De liefhebber kan ook in een shell omgeving aan de gang om alles helemaal af te regelen. Als gezegd, de liefhebber, de diehard.

Opslag op een USB schijf

Ik kies voor een eenvoudige USB-schijf. Vervolgens wordt je geconfronteerd met een stukje tekst. Niet schrikken.
Het programma biedt de mogelijkheid nu nog een USB schijf aan te sluiten. Nadat je die schijf hebt aangesloten moet je een paar seconden wachten en dan op <Enter> drukken.

Clonezilla 7
Sluit eventueel een USB-schijf aan voor je op <Enter>klikt

Het programma komt vervolgens in een lus. Iedere paar seconden scant het welke schijven zijn aangesloten op het systeem. Zodra je alle schijven ziet die je verwacht (de schijf in je computer met Windows en de USB schijf waar het image op moet) kun je op <Ctrl> + <C> drukken om de lus te stoppen en verder te gaan.

Clonezilla 8
Stop de zoeklus met <Ctrl>+<C> zodra alle schijven die je verwacht door Clonezilla zijn gevonden

De schijven

In Windows ken je de harde schijven C:, D: enzovoorts. Dat zegt niets over de fysieke schijf waar de betreffende partities opstaan. In feite zijn het partities op een fysieke schijf, waarbij je zelf grote vrijheid hebt om een letter aan de schijf toe te kennen. Zolang Windows maar op de C: schijf staat.
Onder Linux, het besturingssysteem van Clonezilla, heten de fysieke schijven sda, sdb enzovoorts. De partities op die schijven zijn genummerd vanaf 1. De eerste partitie op de eerste schijf heet sda1. Altijd.
Voor dit verhaal heb ik een virtuele computer ingericht met Windows. Je ziet dat Windows bij installatie een stukje van 500MB heeft gereserveerd voor systeemherstel (sda1) en de resterende schijf (sda2) is 49,5GB groot en komt in Windows terug als de C: schijf. Verder zie je een schijf sdb1 met de aanduiding dat dit een externe schijf is van 931,5GB, inderdaad, een externe schijf die ik ooit als 1TB heb gekocht.
Het zal duidelijk zijn dat het de bedoeling is dat een back-up van sda op sdb gemaakt moet worden.

Clonezilla 9
Wijs een schijf aan waar de image heen moet worden gekopieerd

De doelschijf

Clonezilla laat als eerste een overzicht zien van de schijf waar de back-up, de image, gemaakt moet worden. Van die schijf laat het alle directories in de hoofddirectory zien – waar geen spatie in de naam zit. Hier kun je een directory uitzoeken waar de image moet worden geplaatst. Dat hoeft niet, Clonezilla zet de image in een nieuwe directory met als naam de systeemdatum van d computer.
Ik had de schijf voorbereid en een directory backup aangemaakt op de schijf.

Clonezilla 10
Kies (eventueel) een directory waar de image geplaatst moet worden

Vervolgens geeft Clonezilla een uitputtend overzicht van de aangetroffen schijfindeling. Als je jezelf niet wilt uitputten moet je hier maar niet te lang bij stilstaan en snel verder gaan met een klik op <Enter>.

Back-uppen maar

Clonezilla biedt aan om de Beginner mode te werken. Het programma neemt dan zelf de meest voor de hand liggende beslissingen om een goede back-up te maken. Een prima oplossing voor wie niet dagelijks bezig is met back-uppen.

Clonezilla 11
In de beginners mode worden de meest voor de hand liggende instellingen gekozen

Vervolgens kun je uit twee opties kiezen: savedisk en savepart. Met de eerste optie maak je een back-up van een complete schijf, met de tweede kun je losse partities back-uppen. Ik kies voor de eerste. De tweede optie is bijvoorbeeld bedoeld als je een grote schijf (meer dan 1TB) hebt waarvan maar een deel in gebruik is als Windowspartitie en een veel groter deel als datapartitie. Als je kiest voor het back-uppen van losse partities vergeet dan de normaal verborgen systeem- en restore partities niet.

Clonezilla 12
Met de optie savedisk maak je een image van een hele schijf

Nadat je een keuze hebt gemaakt moet je de image nog een naam geven, standaard is dat de datum.

De laatste loodjes

Vervolgens moet je de schijf selecteren waar je een image van wilt maken. In een computer met maar een schijf is dat gemakkelijk. De schijf zal (bijna altijd) sda heten.

Clonezilla 13
Je moet uiteraard ook een schijf kiezen waarvan de image gemaakt moet worden

Je kunt er voor kiezen voor het maken van een image het bestandssysteem te controleren. Dat werkt niet bij NTFS systemen, de standaard geselecteerde optie Skip checking (sla de test over) kan dus gevolgd worden.
De volgend mogelijke test is of het gemaakte image te herstellen is naar een harde schijf. Dit is alleen een test, er wordt geen data geschreven. Deze test is wel zinvol, de standaard geselecteerde optie Yes, check (ja test) kan ook hier gevolgd worden.
De laats mogelijke optie is de image te versleutelen. Dat is een goede optie als je veel wachtwoorden op de schijf opslaat, bijvoorbeeld om automatisch in te loggen op websites en in emailprogramma's. Ik heb geen gevoelige data (op mijn verse installatie) opgeslagen dus ik zie af van versleuteling (Not to encrypt), ook al weer de standaard instelling.
De complete opdracht om de volgende keer een back-up in een keer te maken, ⁄usr⁄sbin⁄ocs–sr –q2 –c –j2 –z1p –i 4096 –p true savedisk 2016–06–26–10–img sda, wordt op de schijf opgeslagen in het bestandje Info-saved-by-cmd.txt. Als je regelmatig een back-up maakt kun je dit commando ingeven in plaats van het hele menu opnieuw door te lopen.
Wel moet je dan een andere naam aan de nieuwe back up toekennen.
Druk op <Enter> om verder te gaan.
Clonezilla doet een laatste test om te controleren of alle instellingen goed zijn, en dan kun je met een klik op y en <Enter> het maken van de back-up starten.

Back-uppen

Het programma start de back-up. Dat gaat van een kleine, virtuele computer heel snel. Een volle, niet zo snelle, harde schijf zal langer duren dan de drieën een halve minuut die ik nodig had.
Nadat het maken klaar is lijkt het alsof het programma opnieuw begint. Dat is de controle van het image, die bijna net zo lang duurt als het maken van de back-up. Deze controle is wel belangrijk, als je back-up niet deugt heb je er ook niets aan.
Het programma verantwoordt zich met een lap tekst.
Sluit af met een klik op <Enter> en sluit daarna de computer netjes af, niet simpelweg de stroom afsluiten.

Clonezilla 14
Clonezilla vertelt uitgebreid wat het gedaan heeft, dit laat geen vragen open

Bestanden kopiëren met Midnight Commander – voor de liefhebbers

Onderdeel van Clonezilla is ook het bekende Midnight Commander. Daarmee kun je ook je bestanden kopiëren. Dat vraagt wat doorzettingsvermogen, je kunt deze alinea ook overslaan.
Als je klaar bent met het maken van een back-up kun je met een druk op <Alt> + <F2> een nieuwe terminal (commando prompt) oproepen.
De Windowsschijf is niet aangekoppeld, een voorzorgsmaatregel van Clonezilla. Die zul je eerst (alleen lezen - read only) moeten aankoppelen. Dat doe je met het commando sudo mount –r ⁄dev⁄sda2 ⁄media.
Met het commando mc start je vervolgens de Midnight Commander.
De Midnight Commander is een eenvoudige, maar krachtige, bestandsbeheerder.
Ga in het ene venster naar de directory / media. Dat doe je door met de pijltjes toetsen naar boven te scrollen tot je helemaal boven in het venster, op de / .. .Druk op <Enter> om van directory te wisselen. Ga zo door tot je helemaal boven in de directory bent. Ga dan met de pijltjes naar beneden tot je op /media staat en druk weer op <Enter>. Als het goed is zie je de Windowsschijf. Ga met <Tab> naar het andere venster en navigeer naar / tmp/ local-dev. Daarmee zit je op de USB-schijf. Maak met <F7> een nieuwe directory, bijvoorbeeld LosseBestanden, en open deze.
Met <Tab> ga je weer terug naar de Windowsschijf. Navigeer naar de directories die je wilt kopiëren, bijvoorbeeld ⁄media⁄Users⁄<gebruikersnaam>⁄.
Ga daar bijvoorbeeld op de directory Documents staan, de standaarddirectory waar Windows al je documenten opslaat, en kopieer deze volledig met een druk op <F5>.
Doe dit met alle directories waarvan je de losse bestanden wilt bewaren.
LET OP: Het is mogelijk dat hier besmette bestanden tussen zitten. Open deze bestanden nooit voor je ze uitgebreid gecontroleerd hebt.

Clonezilla 15
Midnight Commander, simpele maar krachtige bestandbeheerder

Conclusie

Een back-up maken van het besturingssysteem is niet zo vaak nodig, maar wel belangrijk. Maak er een nadat je een nieuwe computer voor het eerst ingericht hebt, en daarna na de installatie van belangrijke nieuwe software. Ook als er geen nieuwe software is kan het handig zijn minimaal een keer per jaar een back-up te maken. Scheelt een hoop updaten als je de back-up een keer moet terugzetten.
Zorg dat je altijd minimaal twee back-ups hebt: stel dat de meest recente back-up niet goed is, bijvoorbeeld ook al aangetast door een virus. Dan heb je altijd nog een tweede kans om het systeem terug te zetten.

Clonezilla OCS (Opensource Clone System)

Maak af en toe een back-up van je systeem, en regelmatig van je data. Clonezilla is geschikt voor een systeem back-up, minder voor een back-up van je data.
In een poging wat avontuurlijker te gaan leven heb ik besloten in te gaan op een paar aanbiedingen van al die vriendelijke mensen die het beste met mij voor hebben.

Links

Clonezilla van http://clonezilla.org/downloads.php

md5sums van http://www.pc-tools.net

Universal USB Installer van http://www.pendrivelinux.com

Bron: Jan Chris ©, eerder gepubliceerd in de Computer Express 4 van 2016

Je kunt mij mailen op janpuntchrisatpvcfpuntnl.

Laatste update: 11 september 2016
.